Gojnik przez wieki

Starożytna Grecja i początki

Gojnik pojawia się w pracach starożytnych greckich lekarzy i przyrodników. Pedanios Dioskurydes, grecki lekarz z I wieku naszej ery, autor monumentalnego dzieła "De Materia Medica", opisywał rośliny z rodzaju Sideritis jako środki stosowane przy ranach i stanach zapalnych. Jego dzieło przez ponad 1500 lat było podstawowym podręcznikiem medycznym w Europie, co mówi coś o tym, jak trwała była wiedza o tym zielu.

Na górze Olimp, najwyższym szczycie Grecji i mitycznej siedzibie bogów, gojnik rósł dziko na skalnych zboczach. Stąd wzięły się jego poetyckie greckojęzyczne nazwy "herbata tytanów" i "herbata bogów". To nie tylko piękne określenia, to odzwierciedlenie faktu, że zioło było dostępne tylko tym, którzy potrafili wspiąć się wysoko w góry.

Tradycja pasterska na Bałkanach

Prawdziwymi strażnikami wiedzy o gojniku byli przez wieki pasterze. Ludzie, którzy spędzali miesiące na wysokogórskich halach, z dala od wiosek i lekarzy, musieli radzić sobie z chorobami własnymi środkami. Gojnik był w tym kontekście niezastąpiony: łatwy do zebrania, prosty w użyciu, skuteczny przy przeziębieniach i problemach żołądkowych.

Stąd wzięła się nazwa "herbata pasterzy" (shepherd's tea), która funkcjonuje do dziś szczególnie w języku angielskim. Na Bałkanach parzyło się gojnik wprost w garnku nad ogniskiem, gotując ziele przez kilka minut. Ten sam sposób jest tam popularny do dziś.

Każdy region nadał mu własną nazwę i własne tradycje. W Bułgarii ochrzczono go według gór skąd pochodzi, "Pirin Tea" z gór Pirin, "Mursalski chaj" z okolic Mursala. W Macedonii to "Sharplaninski chaj", czyli herbata ze Šar Planiny. W Grecji herbata z Olimpu to po prostu "Olympus Tea" albo "tsai tou vounou", herbata z gór.

Botaniczne odkrycie i nazwa naukowa

Mimo że gojnik był znany i używany od tysięcy lat, oficjalny opis botaniczny gatunku Sideritis scardica pojawił się dopiero w 1844 roku. Dokonał go August Heinrich Rudolf Grisebach, niemiecki botanik, który badał florę Bałkanów. Epitet gatunkowy "scardica" pochodzi od łacińskiej nazwy Šar Planiny, pasma górskiego na granicy dzisiejszej Macedonii Północnej, Kosowa i Albanii, gdzie Grisebach zbierał okazy.

To ciekawy paradoks historii botaniki: roślina znana i używana przez dwa tysiące lat dostała oficjalną naukową tożsamość stosunkowo późno, bo dopiero w XIX wieku, kiedy europejscy botanicy zaczęli systematycznie opisywać florę Półwyspu Bałkańskiego.

Komunizm i sekretna herbata bułgarskich komunistów

Jeden z bardziej zaskakujących epizodów w historii gojnika pochodzi z czasów zimnej wojny. W Bułgarii pod rządami komunistycznymi w latach 1946 do 1990 wiedza o leczniczych właściwościach gojnika była traktowana jako informacja zastrzeżona. Mursalski chaj był dostępny przede wszystkim dla działaczy partyjnych i elity, nie dla zwykłych obywateli. Po upadku komunizmu gojnik stał się tam symbolem wolności i powrotu do tradycji, a jego popularność gwałtownie wzrosła.

Gojnik w Turcji i nasza historia

W górach Taurus w Turcji, na wysokości około 1000 metrów nad poziomem morza, miejscowi zbierają i suszą gojnik od pokoleń. Tam go poznaliśmy, tam go zbieramy do dziś. Kilkanaście lat temu ojczym mojej żony przywiózł z Turcji pęczek ziela, które znał jako adaçay. W Polsce nikt wtedy nie wiedział, co to jest. Musieliśmy to sami rozgryźć, potwierdzić u botanika, wymyślić, jak to sprzedać.

Pierwsze opisy gojnika w polskim internecie pisaliśmy sami, korzystając między innymi z Zielnika Podróżnego Marka Styczyńskiego. Sprzedawaliśmy go na lokalnych targach w Trójmieście i okolicach, tłumacząc ludziom że to zioło z gór, że pięknie wygląda w filiżance, że nie ma fusów i że górale piją je od wieków. Tak zaczął się polski rynek gojnika.

Gojnik dziś

W Polsce gojnik z niszowego produktu nieznanego prawie nikomu stał się w ciągu kilkunastu lat całkiem popularnym ziołem dostępnym w sklepach zielarskich, supermarketach i sklepach internetowych. Rynek rósł szybko, nieraz szybciej niż jakość produktów na nim oferowanych. Dziś można kupić gojnik pocięty na drobno, zmielony, w kapsułkach i w mieszankach. Nie wszystkie te formy zachowują to, co czyni gojnik wyjątkowym.

Na Bałkanach i w Turcji tradycja jest wciąż żywa i niewiele się zmieniła. Górale nadal zbierają zioło ręcznie, suszą je w cieniu i parzą gotując w garnku. My staramy się trzymać tej samej filozofii: całe kwiatostany, nic niepotrzebnego, nic wyciętego.

Najczęstsze pytania o historię gojnika